ΟΝΟΜΑΣΙΑ - Katokopia Cultural and Heritage Association

Go to content

Main menu:

KEIMENA

ΟΝΟΜΑΣΙΑ ΤΟΥ ΧΩΡΙΟΥ ΚΑΤΩΚΟΠΙΑ
του Γιώργου K. Μιχαηλίδη

                   

Επίσημα το χωριό γράφεται ως Κατωκοπιά , το «τω» με ωμέγα. Κι αυτό σύμφωνα με την μελέτη «Α Concise Gazetteer of Cyprus» της « Μόνιμης Κυπριακής επιτροπής  τυποποιήσεως γεωγραφικών ονομάτων» που εκδόθηκε στην Λευκωσία το 1982.


Σε παλιό τόμο των « Κυπριακών Σπουδών», o Jean Darrouzes δημοσιεύει  παρασελίδιες σημειώσεις κυπριακών μεσαιωνικών χειρογράφων, στα οποία αναφέρεται και η Κατωκοπιά. Στον Παρισινό κώδικα 1590 αναφέρεται σαν «Ζωτοκατοκοπιά», για το γεγονός ότι καταστράφηκαν λινάρκα στην περιοχή το 1319.


Η ονομασία του χωριού φαίνεται ότι είχε παραφθαρεί κατά την περίοδο της Φραγκοκρατίας. Στον χάρτη του Abraham Ortelius, του 1573, το χωριό βρίσκεται σημειωμένο ως Acocopa. Σύμφωνα με τον Goodwin, η ονομασία «Acopia» ήταν ίσως η Φραγκική παραφθορά («Ιστορικό Τωπονυμικό της Κύπρου», 1η έκδοση 1976).


Η πρώτη εκδοχή για την ονομασία του χωριού Κατωκοπιά είναι ότι παράγεται από τις λέξεις «κακός» και «τόπος», δηλαδή «κακότοπος», «κακοτοπιά». Η ελληνική αυτή λέξη υπάρχει και στα Αγγλικά (cacotopia) και έχει την ίδια έννοια σύμφωνα με το λεξικό ανθρωπογεωγραφίας του Brian Goodall. Ο ντε Μας Λατρί γράφει Cacotopia στην «Ιστορία της Νήσου Κυπρού», Παρίσι 1852, όπου παραθέτει κατάλογο χωριών της Κύπρου της ενετικής περιόδου.


 Περισσότερες πληροφορίες για τις περιόδους της Φραγκοκρατίας και  Ενετοκρατίας υπάρχουν στο άρθρο που ακολουθεί.

Ο Turner χρησιμοποίησε την εκδοχή « Κακοτοπιά» το 1815, μεταφράζοντας το σαν «ατυχές τοπίο».


Ο Νέαρχος Κληρίδης, στο έργο του «Χωριά και πολιτείες της Κύπρου», Λευκωσία 1961, αναφέρει για την Κατωκοπιά: Το πεδινό αυτό χωριό στο διαμέρισμα Μόρφου δε σχηματίζει τ’ όνομα του από το επίρρημα «κάτω»και την ανύπαρκτη λέξη «κοπιά» ώστε να γράφεται Κατωκοπιά, το «τω»με ωμέγα. Το όνομα του χωριού αυτού σχηματίστηκε από το επίθετο «κακός» και τη λέξη «τόπος». Δηλαδή «κακότοπος» και «κακοτοπιά» = «Κατοκοπιά» με εναλλαγή των συμφώνων κάππα και ταφ. Επομένως πρέπει να γράφουμε το «το» με όμικρο. Τώρα, γιατί του κολλήθηκε το όνομα αυτό; Άμα συγκρίνουμε τη περιοχή του χωριού με γειτονικές περιοχές, θα βρούμε πως πράγματι η περιοχή του είναι «κακός τόπος», γιατί είναι γεμάτος από πέτρες, που δεν υπάρχουν στις γειτονικές περιοχές.


Παρόμοια γνώμη ασπάζεται και ο Σίμος Μενάρδος στις «Τοπωνυμικές και λαογραφικές μελέτες» του που εκδόθηκε από το Κέντρο Επιστημονικών Ερευνών στη Λευκωσία το 1970. Ενισχύει και αυτός την άποψη του έντεκα των πολλών πετρών στην περιοχή.


Επιπρόσθετα γράφει το χωριό ως «Κατοκοπιά» ( το «το» με όμικρο και όχι με ωμέγα), από το αρχικό «κακοτοπιά» και ο Ν. Κυριαζής στην μελέτη του «Τα χωρία της Κύπρου», Λάρνακα 1952.


Αναφορά στην ονομασία του χωριού Κατωκοπιά υπάρχει στον Β΄ Τόμο της συλλογής «Το Παγκύπριον Γυμνάσιον και η λαογραφία» του Χρυσάνθου Κυπριανού που εκδόθηκε στην Λευκωσία το 1968. Την αναφορά κάνει ο εκ Κατωκοπιάς Αντρέας Παπασωζόμενος όταν φοιτούσε στην Γ΄ γυμνασίου το 1959-60: « Μία παράδοσις αναφέρει ότι η ευφορωτάτη περιοχή, εις την οποίαν είναι σήμερον κτισμένον, ήτο στα παλαιά χρόνια άγονος και ακαλλιέργητος. Ο πρώτος συνοικισμός, ο οποίος εκτίσθη εις αυτήν, ωνομάσθη Κακοτοπιά ένεκα της αγόνου και ακαλλιεργήτου περιοχής. Σιγά -σιγά όμως έλαβε το σημερινόν της όνομα Κατοκοπιά. Σήμερον όμως η περιοχή αυτή δεν είναι πλέον άγονος και ακαλλιέργητος, όπως μας αναφέρει η παράδοσις, αλλά μία εκ των πλουσιοτέρων και γονιμοτέρων περιοχών της Κύπρου ένεκα των αφθόνων υδάτων, τα οποία ανευρέθησαν εις αυτήν και της εργατικότητος και επιμελείας των κατοίκων της».         


Ο Goodwin θεωρεί την εκδοχή του «κακού τόπου» σαν πιθανή.


Στην ονομασία αναφέρεται και ο Γεώργιος Κερκίδης από την Κατωκοπιά, στον πρόλογο της ποιητικής του συλλογής « Μνήμες του χωριού Κατωκοπιά», Λευκωσία 1984. Γράφει σχετικά: «Λέγεται ότι το χωριό ονομαζόταν «Κακοτοπιά» γιατί η γη δεν ήταν εύφορη, οι δε κάτοικοι μετέβαιναν στο Γερόλακκο, Σκυλλούρα για ν’ απασχοληθούν με το θερισμό. Κατ΄ ευφημισμό το χωριό ονομάστηκε αργότερα Κατωκοπιά. Τα τελευταία χρόνια, η Κατωκοπιά μετατράπηκε σε πραγματικό παράδεισο. Οι φιλοπρόοδοι κάτοικοι της άνοιξαν ατομικές ή συνεταιρικές διατηρήσεις και όλη η άλλοτε άγονη γη της Κατωκοπιάς μετατράπηκε σε αρδεύσιμη γη».


Στην ραδιοφωνική εκπομπή «Δεν ξεχνώ» του ΡΙΚ τον Δεκέμβριο του 1989, η λαϊκή ποιητάρισσα της Κατωκοπιάς Εύα Κόνιζου σε συνέντευξη της αναφέρεται σε δύο εκδοχές. Η μια είναι ότι το χωριό λέγεται και «Κακοτοπιά» γιατί έχει πέτρες.


Την ίδια εκδοχή υποστηρίζουν και άλλοι Κατωκοπίτες. Ένα ενδιαφέρον στοιχείο είναι ότι τις πέτρες τις πουλούσαν. Αυτό προκύπτει από προσωπική συνέντευξη του συγγραφέα τον Δεκέμβρη του 1989 από τον Γεώργιο Ψαρά (78 χρονών) και την Ευτυχία Χ¨ Χριστοδούλου (88 χρονών). Ο πρώτος θυμάται ότι ο σιδηρόδρομος, που είχε σταθμό στο χωριό, ζητούσε τις πέτρες. Οι χωριανοί τις μάζευαν και έπαιρναν 3 σελίνια για κάθε βαγόνι περίπου το 1935. Η δεύτερη θυμάται ότι πουλούσαν πέτρες στου Μόρφου μέχρι το 1940 περίπου.                 


Απ’ ό,τι διηγείται ο Κύπρος Μιχαηλίδης, δάσκαλος από την Κατωκοπιά, οι πέτρες ήταν τόσες πολλές που έμπαιναν σωροί στα σύνορα των χωραφιών, ιδιαίτερα τα βορεινά σύνορα επειδή ήταν κατωφέρεια προς τα βόρεια. Ακόμη, έριχναν τις πέτρες στους χωματόδρομους για ν’ αποφύγουν το λάσπωμα ή έριχναν τα περισσεύματα στους ποταμούς.


Σύμφωνα με την «Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια», υπάρχει η ίδια πιθανότητα η ονομασία του χωριού να προήλθε από τις λέξεις «κάτω» και «τόπος», δηλαδή «Κατωτοπιά - Κατωκοπιά». Και αυτή η πιθανότητα μπορεί να θεωρηθεί σαν μία δεύτερη εκδοχή.


Η Εύα Κονίζου και ο Νίκος Οικονομίδης από την Κατωκοπιά στην εκπομπή «Δεν ξεχνώ» που αναφέραμε πιο πάνω, αποκαλύπτουν την εκδοχή για την ονομασία ότι είναι από την ρίζα «κάτω-κοπή προβάτων». Αφηγείται η Εύα Κόνιζου : «Στην παλιά εποχή, στην τοποθεσία που βρίσκεται σήμερα η Κατωκοπιά, δεν υπήρχε Κατωκοπιά. Το χωριό ήταν απέναντι από τα Μάσαρι, το χώριζε ο Σερράχης ποταμός και ελέγετο Βουναρούλια διότι είχε πέτρες πολλές. Από τις επιδρομές το χωριό καταστράφηκε και ο τόπος έμεινε έρημος. Ορισμένοι βοσκοί από την Άλωνα , Πλατανιστάσα και Κάτω Μονή έρκουνταν κάτω εκεί που τώρα είναι η Κατωκοπιά και έβοσκαν τα πρόβατα τους. Ο ένας έλεγε του άλλου «Πάμε κάτω να κοπιάσουμε;». «Να κοπιάσουμε» εννοούσαν το κοπάδι. Έτσι επήρε το όνομα Κατωκοπιά».


Ο Νίκος Οικονομίδης αναφέρει ότι ο ιστοριογράφος και καθηγητής στο Παγκύπριο Γυμνάσιο Κώστας Μυριανθόπουλος ετοιμολογούσε την ονομασία από τη σύνθεση των λέξεων κάτω κοπή (προβάτων) στους Κατωκοπίτες μαθητές του. Σ’ αυτή την εκδοχή πιστεύει και ο ιερέας Παπαχριστόφορος Παπασωζόμενος σε συνέντευξη στο περιοδικό «Στάχυα» του Γυμνασίου Ακακίου το 1984.


Ο Αντρέας Παπασωζόμενος διέσωσε μια άλλη παράδοση, την τέταρτη εκδοχή, στον ίδιο τόμο λαογραφικών του Παγκύπριου Γυμνασίου που προαναφέραμε: «Ανατολικώς του σημερινού γραφικωτάτου χωριού Καλοπαναγιώτου ευρίσκεται μία περιοχή με το όνομα «Τρουλλινός». Εδώ, όπως αναφέρει η παράδοσις, υπήρχεν συνοικισμός, ο οποίος κατεστράφη υπό των Τούρκων, οι οποίοι εφόνευσαν όλους τους κατοίκους του, τον ελεηλάτησαν και έπειτα έθεσαν πύρ εις αυτόν από άκρου εις άκρον. Εκ της σφαγής ταύτης διέφυγεν εις νέος ο οποίος κατέφυγεν εις την περιοχήν, όπου είναι σήμερον κτισμένον το χωρίον αυτό, η Κατοκοπιά. Έκτισε εκεί συνοικισμόν, τον οποίον ωνόμασε Κατακοπιά, διότι κατέφυγε εκεί κατάκοπος. Σιγά σιγά βραδύτερον το όνομα του μετατράπη και ονομάσθη Κατοκοπιά».


Η Πέμπτη εκδοχή είναι ότι μπορεί να ήταν άλλη η τοποθεσία του χωριού παλαιότερα και να ονομαζόταν «Κοπιά». Ίσως τα Βουναρούλια να ήταν η τοποθεσία της παλιάς Κατωκοπιάς. Ίσως και να ήταν αλλού, στην περιοχή του «Θανατικού». Μετά έγινε μετακίνιση του χωριού πιο κάτω κι’ ονομάστηκε «Κατωκοπιά» [Γιώργος Π. Πετρίδης, 1990]. Μια παραλλαγή αυτής της εκδοχής αναφέρει ο Λοϊζος Στ. Οικονομίδης σε συνέντευξη του το 1990. Οι παλιοί έλεγαν ότι είχε δύο χωριά: Πάνω Κοπιά και Κάτω Κοπιά. Η Άνω Κοπιά εκαταστράφηκε από καιρό και η τοποθεσία της είναι τα Βουναρούλια, όπου ο Κούνος βρήκε διάφορα ευρήματα. Είχε και πέτρες πελεκητές.


Η Τούρκικη εισβολή, όμως, του 1974 επέφερε την καταστροφή αιώνων πολιτισμού. Οι Τούρκοι, στο πλαίσιο της προσπάθειας τους ν’ αλλοιώσουν και να εξαφανίσουν τις ελληνικές ονομασίες στο κατεχόμενο απ΄ αυτούς τμήμα της Κύπρου, μετονόμασαν την Κατωκοπιά το 1975 σε Zumruthkoy, που σημαίνει «σμαραγδένιο χωριό». Αυτό αναφέρει η Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, ο Jack Goodwin στο έργο του « Ιστορικό Τοπωνυμικό της Κύπρου», 1976, και ο Δρ. Ι. Θεοχαρίδης στην ερευνητική εργασία του «Ονομασίες χωριών της κατεχόμενης περιοχής Κύπρου σύμφωνα με Οθωμανικά έγγραφα», Λευκωσία 1980. Η μετονομασία επιβεβαιώνεται και από φωτογραφίες του 1988 στη είσοδο της Κατωκοπιάς. Ένα αξιοσημείωτο συμπέρασμα από την μελέτη του Δρος Θεοχαρίδη είναι ότι οι ονομασίες των χωριών (περιλαμβανομένης της Κατωκοπιάς) έμειναν άθικτες στον χρόνο μέχρι το 1974, ακόμα και στα 300 χρόνια της Οθωμανικής κατοχής της Κύπρου.


Τα τοπωνυμικά κάθε χώρας δεν είναι απλά γράμματα του αλφαβήτου. Περιέχουν μύθους, παραδόσεις, λαϊκή σοφία και την ιστορία των ανθρώπων μιας χώρας. Έτσι,  το γεγονός ότι η Τούρκικη ηγεσία έχει αλλάξει τα  τοπωνύμια που διατηρήθηκαν διαμέσου της ιστορίας δεν είναι σύμπτωση. Γι’ αυτό, και από εμάς απαιτείται ανένδοτος αγώνας για αποκατάσταση της δικαιοσύνης.


 
 
Back to content | Back to main menu